Spurningunni hér fyrir ofan er að sjálfsögðu ekki hægt að svara hreint út, en staðreyndin er að margir sjómenn fullyrða að svarið við henni sé "já". Nú er það oft svo að maður verður hrifinn við að sjá eitthvað nýtt. Við skulum því líta aðeins betur á það hvort rétt kunni að vera að HleraHallaneminn sé sá mikilvægasti:
Dveljum fyrst eitt augnablik við Fjarlægðarnemana. Þegar Scanmar kaus að þróa þessa nema fyrri rúmlega 25 árum síðan, þá var það fyrst og fremst til sjómenn gætu fengið vitneskju um það hvort hlerarnir legðust niður. Rannsóknarskýrslur sem við skoðuðum höfðu sýnt fram á að á sumum svæðum gátu 30 prósent toganna verið misheppnuð af þeim sökum. Um leið myndi breytilegt hlerabil strax leiða í ljós að ekki væri allt með felldu. Fyrir marga var þó kannski mesti ávinningurinn fólginn í því að nota nemana í tengslum við uppsetningu á nýjum veiðarfærum, að sjá hvort allt virkaði rétt eftir viðgerðir, eða hvort allt liti rétt út þegar varpan væri látin fara o. s. frv. Með öðrum orðum mætti segja, að fjöldi annarra og mikilvægra "notkunarmöguleika" hafi komið í ljós "af sjálfu sér" þegar farið var að nota nemana og reynslan jókst með tímanum.
- Sjóðið skóna fasta á hlerabita eða þétt upp við flapsa, eins beint og hægt er á lóðrétta og lárétta ása hlerans.
- Leggið tækið á jörðina, eða á trébita sem gefur lóðréttan línupunkt. Ýtið á mælitakka.
- Leggið tækið á skóinn og ýtið aftur á mælitakka.
- Talan sem nú kemur fram á skjánum er stimpluð inn í tækin í brúnni.
Nú getur þú ávallt séð á skerminum hve mikil frávik eru á hlerahalla bæði lóðrétt og lárétt, og þú getur hagrætt festingunni þannig að þú fáir þetta til að virka eins og þú kýst.
Hlerahalli (botnhlerar)
Við tölum hér um þrjá halla:
- Skurðarhalli: Hallinn á milli skósins á neðri kjöl hlerans og togstefnunnar.
- Rúlluhalli: Hallin hlerans inn á við (+) eða út á við (-).
- Steypihalli: Skórinn neðan á neðri kjöl hlerans vísar upp á við í togstefnu (+) eða niður (-).
Scanmar notar lóðréttu línuna frá efri kjöl hlerans niður á neðsta punkt sem viðmiðun fyrir lárétta stöðu og rúlluhalla. Þetta er mikilvægt til að ná réttu og samanburðarhæfu mati á halla allra hlera, og ekki síst heldur til að skilja hvaða kraftar verka á hlerann.
Sjómenn hafa "alltaf" verið mest uppteknir af Skurðarhallanum. Hér áður fyrr, þegar ekkert betra var í boði, þá var þetta skiljanlega skynsamlegt. Í dag er staðan önnur.
Skurðarhalli
Á markaðnum eru ýmsir hlerar, ólíki að gerð. Sjómenn velja gjarnan út frá eigin reynslu, því hvernig hlerarnir eru hannaðir o. s. frv. Við ætlum ekki að blanda okkur í það. Frekar viljumvið beina sjónum að því hvaða þættir gera alla hlera skilvirka og mögulegt er.
Það er mikill munur á einstaka hlerategundum, hvað varðar þann skurðarhalla sem veitir mesta mögulegan skverkraft. Þetta getur verið breytilegt frá tæplega 30 gráðum upp í rúmlega 40 gráður. Áhugaverðast er að flestir hlerar virðast hafa sex til átta gráðu bil umhverfis besta skurðarhalla sem gefur svo til sama skverunarkraft. Hið áhugaverða við þetta er að menn geta stundað veiðar á mismunandi dýpi (breytt víralengd), án þess að það hafi nokkra verulega þýðingu fyrir skverkraftinn. Þar af leiðir að ef hlerinn er settur upp rétt fyrir það dýpissvæði sem veiða skal á, þá geta menn gleymt skurðarhallanum.
Rúlluhalli (Slagsíðuhalli)
Bakborðshleri missir botnsnertingu, varpan fellur niður. (1 + 2) miklar hreyfingar þar sem hlerinn vaggar fram og aftur, og miklar rúlluhreyfingar gera hlerann óstöðugan og hann missir botnsnertingu. (3) toghlerar leggjast og missa snertingu.
Rúlluhallinn er sá þáttur sem áríðandi er að beina athygli að. Öll höfum við skilning á því að toghlerinn hefur afgerandi þýðingu svo varpan veiði með skilvirkum hætti. En höfum við hugleitt svipað varðandi það hvaða þættir leiða til þess að toghleri sé skilvirkur?
Rannsóknir hafa verið framkvæmdar þar sem menn hafa skoðað skilvirkni toghlera, þar sem skverkraftur og togmótstaða eru mæld í tilraunatanki. Mælingarnar eru gerðar á meðan hlerarnir standa lóðrétt við breytilega skurðarhalla. Þó að þetta geti verið áhugaverðar upplýsingar, þá getur þetta einnig haft í för með sér þá hættu að athyglin beinist frá því sem er mikilvægt:
Það sem skiptir máli er hve mikið dregur úr skverunarkrafti þegar hlerinn stendur ekki lóðrétt? Hve mikið þarf að auka toghraða til að ná sama skverkraft? Hve mikið eykst olíueyðslan sem afleiðing af auknum toghraða? Við skulum skoða þessar spurningar aðeins betur:
Ef við lítum burt frá skverunarkrafti sem stafar frá mótstöðunúningi hlerans mót botni (hefur tiltölulega litla þýðingu á nútíma toghlerum) og eykst lítils háttar þegar hlerinn hallar út á við og minnkar þegar hann hallar inn á við, þá eru það eftirfarandi þættir sem skipta máli:
Lítill rúlluhalli hefur lítið að segja. Allt að fimmtán gráðum þýðir ekki meira en þrjú til fjögur prósent skerðing á sverunarhæfni hlerans. Ef hann eykst upp að 30 gráðum þá minnkar skvekrafturinn um 13 – 14 prósent. Þegar við nálgumst 45 prósent þá verður þessi skerðingum 30 prósent. Af þessum tölum má sjá að það þýðir ekki svo mikið þó að lóðrétt staða hleranna breytist eitthvað, en ef hallinn verður meiri en 15 gráður þá getur það haft verulegar afleiðingar bæði varðandi skverunarkraft og eldsneytiseyðslu.
Það hafa verið gerðar virknikúrfur fyrir toghlera (skverunarkraftur miðað við togmótstöðu). Þar sem þær skipta litlu máli fyrir áhrif rúlluhalla á hlerana og togmótstöðu vörpunnar, þá getum við litið framhjá þeim. Við getum því búið til mjög einfaldað yfirlit um það hve mikið það "kostar" að auka hraðann til að ná sama skverkrafti á toghlerunum:
Tölugildi (stuðlar) hafa verið mæld fyrir togmótstöðu og skverunarkraft toghlera í tilraunatanki þegar hlerinn stendur lóðrétt. Þar sem þessir stuðlar hafa svipuð gildi og stærstur hluti togmótstöðunnar kemur frá vörpu og fótreipisbúnaði (í botnvörpu: um 80 prósent), þá getum við litið framhjá þeim í mjög svo einföldum útreikning:
Við fáum út að togmótstaðan eykst fimm sinnum með skverunarkraftinum, margfaldað með aukningu á toghraða. Þetta þýðir í stórum dráttum að ef toghraðinn er tvöfaldaður úr einni í tvær sjómílur á klukkustund, þá eykst togmótstaðan fjórfalt. Þegar um er að ræða toghlera sem er fjórir fermetrar að flatarmáli þá þýðir þetta að togmótstaðan eykst úr 400 kílóum í 1600 kíló. Ef við hugsum okkur sama útgangspunkt, en að toghlerarnir liggi nú um 30 gráður inn á við, þá mun hleraflöturinn sem stendur fyrir skverkraftinum (ásamt toghraða) minnka um 0,6 fermetra. Þetta þýðir að það verður að auka toghraða verulega til að ná sama skverunarkrafti. Þetta leiðir aftur til verulegrar aukningar í togmótstöðu og eldsneytiseyðslu.
Þar sem toghraði er iðulega 3,5 – 4 mílur, þá getur þetta haft verulega þýðingu. Það ber að beina athyglinni að halla á bilinu 15 og 30 gráður. Þá má segja að tap á skverunarkrafti sé á bilinu fimm og fimmtán prósent. Í framhaldi af því má reikna gróflega út aukningu á togmótstöðu og eldsneytiseyðslu. ATH! Mundu að nota rétta hlerastærð og toghraða í þínum útreikningum.
Annað sem einnig er mikilvægt fyrir marga, er að gæta þess að breyta aðeins tengingum víra í toghlera miðað við dýpisaðstæður/víralengdir.
Það má minna á eitt enn. Margir nota kannski toghlera sem passa ekki alveg við vörpuna sem er notuð. Þá getur lagfæring á halla, það með talið skurðarhalla, haft verulega þýðingu.
ATH! Hafið í huga að þegar toghraði er aukinn þá geta hlerarnir rétt sig upp, og varpan tapað hæð sinni. Þetta hefur þau áhrif að togmótstaðan eykstekki eins mikið og útreikningar gefa til kynna. Á sama tíma leiðir aukinn toghraði til hættu á að vatnsfötuáhrif í vörpunni verði meiri, sem getur leitt til þess að afli tapast. Þrátt fyrir að það sem nefnt hefur verið hér fyrir ofan, tilgreini helstu kosti við það að nota HleraHalla nema, þá eru einnig nokkrir aðrir þættir:
- Þegar varpan er látin fara þá sýna Hlerahallagildin strax ef eitthvað er að fara úrskeiðis. Þá er hægt að bíða með að slaka veiðarfærinu út, þar til hallagildin sýna að hlerarnir eru komnir í rétta stöðu.
- HleraHallanemarnir eru nær ómissandi þegar varpan er að lenda á botninu. Hægt er að sjá um leið og hlerarnir eru í botni og byrja að toga áður en þeir leggjast.
- Það uppgötvast strax ef hleri missir snertingu við botn, eða er við það tapa henni. Þannig er hægt að gera rástafanir í tíma.
- Mistök eða tjón sem verður við veiðarnar uppgötvast strax með því að hlerahallinn breytist.
- Hægt er að aðlaga hlerahallann þannig að hlerarnir sýna skjót viðbrögð þegar togað er með flotvörpu nálægt botni eða yfirborði.
- Það er auðvelt að gera breytingar á toghraða, stefnu eða víralengdum ef hlerarnir eru á mismunandi dýpi.
Við höfum einnig fengið skýrslur frá sjómönnumum um marga aðra kosti, kannski ekki síst þegar veitt er rétt yfir botni með flotvörpu í miklum og breytilegum straum. Það er þó of mikið að ætla að koma inn á alla slíka þætti hér í þessu riti.